Reis naar de basis van het Bewustzijn

FORUM

FORUM

Marc Heppener op 8 januari 2019

Citaat

Beste Piet,

Zoals beloofd wil ik je graag laten weten wat ik van jouw boek vond. Ik heb het afgelopen week gelezen.

Eerst wil ik zeggen dat ik het een erg interessant en ook mooi vormgegeven boek vond dat tot lezen uitnodigt. Het is een van de weinige boeken die ik heb gelezen waarbij ik uitgebreide aantekeningen heb gemaakt. Mijn opmerkingen en vragen hieronder citeren daaruit.

Ik vond het verslag van jouw reis heel boeiend. Er staan zeer persoonlijke ervaringen in die zowel aansluiten op jouw wetenschappelijke achtergrond als op de rest van jouw levenspad. Omdat ook mijn basis ligt in de natuurwetenschappen kan ik jouw uitgangspositie en redeneertrant zeer waarderen. Bijzonder geïnteresseerd ben ik in jouw verslagen over meditatie, Zen en wat dies meer zij. Dat zijn zaken waar ik geen eigen ervaring mee heb, en jij beschrijft dat helder en eerlijk. Ik ben het helemaal met je eens dat om dit veld te openen voor wetenschappelijk onderzoek, het noodzakelijk is om zo objectief en oordeelvrij mogelijk verslag te doen van die ervaringen, en daar slaag je wat mij aangaat goed in. Ook doe je zeer lovenswaardige pogingen om je eigen ervaringen daarna te laten aansluiten op wetenschappelijke theorievorming, zodat er een verdieping en verbreding ontstaat.

Zelf vond ik deel IV (bewustzijnsmodellen) van jouw boek buitengewoon interessant. Voor mij zitten daarin bijna alle conclusies besloten die later in het boek naar voren komen. Met name de redeneringen van Damassio (mij tot nu toe onbekend) komen mij voor als van zeer grote breedte en betekenis. In feite overbrugt hij alle aspecten van de chemische basis van het leven tot het ontstaan van bewustzijn, zelf-representatie en interactie met de buitenwereld. Samen met England voor het verklaren van het ontstaan van leven en wellicht Jung (voor de ‘hardwired’ elementen in ons diepe bewustzijn) ben je dan al een heel eind. Ook het verband tussen intelligentie, wereld- en zelfrepresentatie en de capaciteit tot extrapoleren en ‘what if’ analyses sluit erg aan bij mijn eigen gedachten hierover.

Toch heb ik met een aantal dingen ook problemen. Zo vind ik dat de tegenstelling tussen de ‘rigide oude wetenschap’ en nieuwere ontwikkelingen af en toe te sterk wordt aangedikt. Dat geldt bijvoorbeeld voor jouw beschrijvingen van zaken als cel-cel interactie, electrische velden in het lichaam en de cognitieve wetenschappen. Deels geloof ik dat de werkelijkheid wat minder zwart-wit is als jij beschrijft, maar zelfs als dat niet zo is accepteer ik dat als een minder gelukkig maar onvermijdelijk bijproduct van de wetenschappelijke methode. Het is nu eenmaal zo dat er soms overheersende paradigma’s bestaan en dat het moeite kost om een afwijkende mening of theorie geaccepteerd te krijgen. En àls die nieuwe theorie dan eenmaal is geaccepteerd, dan wordt dat ook meteen het nieuwe paradigma waar de volgende eenling weer tegenin moet gaan.

Voorts zijn er dingen die ik niet goed begrijp. Dit gaat met name als het gaat om filosofische begrippen. Ik ben bang dat mijn denkraam dat allemaal niet aankan. Maar ik meen ook een aantal tegenstrijdigheden te zien in de behandeling van hersenonderzoek en bewustzijn. Ik ben, net als jij, behoorlijk overtuigd dat bewustzijn zetelt in het hele lichaam. De term ‘gut feeling’, door jou zeer terecht gebruikt, toont al aan dat dit in zekere zin (onbewust, haha) gemeengoed is. Toch lijken de latere hoofdstukken zich helemaal te concentreren op alleen de hersenen (en lijken zelfs een aantal van de hersenplaatjes met elkaar in strijd, zoals fig 22.1 en 23.2).

Een aantal overige zaken die ik zou willen noemen:

· Ik was bijzonder geïnteresseerd in de theorie van Jeremy England. Ik denk inderdaad dat dit een zeer belangrijke ontwikkeling is in de verklaring voor de eerste stappen van het ontstaan van leven. Maar ik kan dit niet zien als een bewijs dat teleologie bestaat. Ik neem toch aan dat het hier gaat om niet-lineair systemen die hun individuele bijzondere eigenschappen (zelf-organisatie en ‘leven’) alleen kunnen ontwikkelen doordat ze in contact staan met een veel grotere omgeving. Het totale systeem (omgeving + zelf-organiserend systeem) zal in overeenstemming blijven met de thermodynamische hoofdwetten. Sterker nog: misschien is het zelfs zo dat het ontstaan van zelf-organisatie het bereiken van de evenwichtstoestand voor het totale systeem faciliteert. Dat zou mooi zijn: leven en intelligentie ontstaan spontaan, juist omdat ze entropie toevoegen! Goed voor onze nederigheid.

· Ik begrijp waarom je de theorie van Maturana en Varela een nogal centrale plaats geeft: autopoiese past goed in de grotere lijn van je betoog. Maar ik vraag me af of het echt een wezenlijk element is. Ik vind hun definitie van het kleinst mogelijke levende systeem nogal willekeurig. Ik zou zelf daar minimaal de eigenschappen van deling/voortplanting en fout detectie en -correctie aan willen toevoegen. Bovendien lijkt mij deze definitie zo breed, dat een robotisch AI-systeem daar zonder al te veel problemen aan zou moeten kunnen voldoen. En dat terwijl je in latere hoofdstukken (volgens mij althans) de mogelijkheid verwerpt dat AI systemen een eigen bewustzijn en dus intelligentie zouden kunnen hebben. In beide gevallen lijkt intelligentie mij een emergente eigenschap van het systeem en ik zie niet in waarom dat niet zou kunnen.

· Zeer terecht ben je voorzichtig met het New Age gebruik van termen als quantumfysica. Boeken als die van Fritjof Capra (the Tao of Physics) of Gary Zukav (the Dancing Wu Li Masters) zijn populair geworden door dit soort quasi vergelijkingen tussen ‘harde’ fysica en oosterse mystiek. Maar de indruk die gewekt wordt dat pas recentelijk duidelijk is geworden dat quantumfysica een rol speelt in cellulaire processen is te sterk. Immers: alle chemie (en daarmee bijna alles wat zich in de cel afspeelt) is quantumfysica, want gebaseerd op de interacties (tunneling, paarvorming) tussen electronen van verschillende atomen. En ook waarneming van licht en kleuren, photosynthese, etc. zijn quantumfysische processen.

De hoofdstukken over meditatie, Chi, Zen vond ik belangwekkend. Hoewel ik, zoals ik al schreef, geen bewuste ervaringen heb op dit gebied heb, kan ik me intuïtief veel voorstellen bij wat je beschrijft en past het goed in het bredere beeld wat je schetst. Het onderbouwen van de relatie met andere goed beschreven processen is zeer geslaagd. Zonder twijfel is het diepe (menselijke) bewustzijn in staat tot allerlei fascinerende processen, en worden die meer waarneembaar als het je lukt de meer rationele processen tot stilte te manen. Ik beheers die truc dus niet, maar herken wel de meer algemene expressies die je noemt, zoals eenwording met de natuur, diepe emoties bij sommige vormen van muziek of contact met medemens of –dier.

Tot slot: het meest geraakt ben ik door het door jou beschreven ‘Merlijn-Marjan event’. Ik ben heel blij dat je dit hebt opgenomen, want het was voor mij een mind-opener. Juist omdat dit iets beschrijft wat ik me totaal niet kan voorstellen (in tegenstelling tot meditatie, bijvoorbeeld) heeft dit mij erg aan het denken gezet. Het lijken mij sterke aanwijzingen voor mogelijkheden om diepliggende (en wellicht daardoor minder individueel bepaalde, meer universele) bewustzijnsprocessen te synchroniseren tussen individuen. Het feit dat een sessie aan kennelijk nogal strikte, wellicht eeuwenoude en beproefde, protocollen onderhevig is zou bijvoorbeeld een rol kunnen spelen in het bereiken van die synchronisatie. Maar misschien zijn er ook andere, aanvullende, mechanismen die die synchronisatie bewerkstelligen (non-verbale communicatie en patroonherkenning? chemische signalen zoals feromonen? Electromagnetische signalen? Of misschien zelfs quantumfysische zoals entanglement?? Ik speculeer maar wat). Ik kan mij goed voorstellen dat dit soort processen ook aan de basis ligt van andere diepe banden, zoals bijvoorbeeld tussen mens en dier, waarbij communicatie alleen maar mogelijk is tussen gelijksoortige (en dus diepliggende) bewustzijnen. En wie weet ligt hier ook een verklaring voor telepathie of andere fenomenen.

Het werd een lange mail, Piet. Zie het als een bewijs dat je mij met zeer veel aandacht hebt laten lezen en nadenken.

Dank daarvoor.

Hartelijke groeten,

Marc Heppener

vml. Director of Science and Strategy Development, European Science Foundation, Strasbourg
vml. Chief Science Officer Human Spaceflight and Robotic Exploration, European Space Agency, Noordwijk

Sluit Menu